Hoe ontstaat een verslaving? 7 oorzaken en hoe je eruit komt

Inhoud van dit artikel

1. Hoe ontstaat een verslaving stap voor stap?
2. Wat gebeurt er in je hersenen als een verslaving ontstaat?
3. Wat zijn de 7 meest voorkomende oorzaken van verslaving?
4. Waarom zie je niet dat je verslaafd raakt?
5. Wat kost een verslaving je?
6. Hoe doorbreek je een verslaving?
7. Waar vind je hulp bij een verslaving?
8. Veelgestelde vragen

Een verslaving ontstaat meestal geleidelijk. Je gebruikt alcohol, drugs of gokken eerst voor plezier of om iets niet te voelen. Je hersenen leren dat het middel snel beloont, je hebt steeds meer nodig en zonder voel je je onrustig. Vaak versnelt een zware gebeurtenis zoals verlies, een scheiding of stress dat proces.

Ik weet hoe dat gaat, want ik heb het zelf meegemaakt. Ik dronk en gebruikte ruim twintig jaar voordat ik doorhad dat ik verslaafd was. Hieronder leg ik uit hoe een verslaving ontstaat, welke oorzaken ik het vaakst tegenkom en hoe je het patroon doorbreekt.

Hoe ontstaat een verslaving stap voor stap?

Een verslaving ontstaat in fases: van af en toe gebruiken naar regelmatig, dan naar te veel en uiteindelijk naar niet meer zonder kunnen. De overgang tussen die fases merk je zelf vaak niet.

1. Experimenteren. Je probeert iets uit, op een feest of met vrienden. Het voelt goed en er lijkt niets aan de hand.
2. Regelmatig gebruik. Het gevoel mag niet stoppen. Eén keer per maand wordt elk weekend.
3. Misbruik. Je gebruikt om te ontspannen, te troosten of iets te vergeten. Er komen doordeweekse dagen bij en je gaat meer gebruiken om hetzelfde effect te voelen.
4. Afhankelijkheid. Je kunt niet meer zonder. Stoppen lukt niet, ook als je het wilt, en je leven draait om het middel.

Bij mij ging het precies zo. Het begon geweldig: iedereen was euforisch en niemand zag problemen. Daarna werden het feestjes op donderdag, toen op woensdag, en uiteindelijk zat ik op maandag alleen thuis te gebruiken. Toen ik later mijn verhaal deelde met anderen, hoorde ik bijna een kopie ervan terug.

Wat gebeurt er in je hersenen als een verslaving ontstaat?

Alcohol, drugs en ook gokken prikkelen het beloningssysteem in je hersenen. Daar komt dopamine vrij, de stof die je laat voelen “dit wil ik nog een keer”. Hoe sneller en sterker die beloning, hoe groter de kans dat je het gedrag herhaalt.

Bij herhaald gebruik past je brein zich aan. Je wordt minder gevoelig voor het middel (gewenning of tolerantie), dus je hebt meer nodig. Gewone dingen zoals eten, sporten of een goed gesprek voelen vlakker. Tegelijk wordt het deel van je hersenen dat remt en vooruitdenkt minder sterk. Je weet dat het niet goed is, maar die kennis wint het niet meer van de drang.

Daarom werkt “stop toch gewoon” niet. Dat zeggen meestal mensen die zelf nooit verslaafd zijn geweest. Lees meer over dit mechanisme in dopamine en verslaving.

Wat zijn de 7 meest voorkomende oorzaken van verslaving?

De meest voorkomende oorzaken zijn verlies, relatieproblemen, stress en schulden, trauma, eenzaamheid, gewoonte en omgeving, en een persoonlijke aanleg. Vaak gebruikte iemand al een tijd, maar niet extreem. Dan gebeurt er iets ingrijpends en wordt het middel de manier om met de pijn om te gaan.

1. Rouw en verlies

Het verlies van een dierbare kan ondraaglijk zijn. Verdriet en leegte zorgen ervoor dat mensen troost zoeken in een middel, om de pijn even niet te voelen. Toen mijn vader overleed, gebruikte ik in die periode het meest. Het ging van kwaad tot erger.

2. Een scheiding of relatieproblemen

Uit elkaar gaan met iemand van wie je houdt, is zwaar. Wie wil er nou alleen thuiszitten op zaterdagavond? Er wordt meer gestapt, de thuisfeestjes nemen toe en wie al gebruikte, gaat vaker gebruiken. Ook een relatie die je steeds onderuit haalt, is een voedingsbodem voor verslaving.

3. Stress, werkdruk en schulden

Een veeleisende baan, geldzorgen of een plotseling ontslag kunnen zoveel druk geven dat je ontspanning of ontsnapping zoekt in een middel. Schulden maken het extra zwaar: je kijkt steeds achterom en die onrust wil je wegdrukken.

Ik had zelf een flinke schuld bij de Belastingdienst en deed lang alsof dat geen probleem was. Toen ik besloot om te veranderen, bleek er meer mogelijk dan ik dacht: ik kon samen met de Belastingdienst een regeling treffen. Schulden zijn op te lossen, en dat haalt een grote bron van stress weg.

4. Trauma en onverwerkte emoties

Mensen met een zware jeugd of heftige ervaringen grijpen vaak naar middelen om hun gevoelens te onderdrukken. Het middel werkt even, maar het trauma blijft. Daarom is het verwerken van wat er gebeurd is, met een psycholoog of andere hulpverlener, vaak een deel van het herstel.

5. Eenzaamheid en isolement

Eenzaamheid en verslaving versterken elkaar. Vroeger stuurde ik mensen om me heen weg. Iedereen was gek en ik was de enige die “normaal” was. Mijn eigen gedrag zag ik niet. Uiteindelijk zat ik wekenlang opgesloten in mijn woning, en hoe alleen ik was, hoe meer ik gebruikte om te ontsnappen. Meer hierover lees je in jezelf isoleren door drank, drugs of medicijnen.

6. Gewoonte en omgeving

Als vrienden of familie veel drinken of gebruiken, voelt het normaal om mee te doen. In mijn jeugd was drinken en drugs gebruiken heel gewoon. Ik heb er nooit bij stilgestaan dat het problemen kon geven. Het hoorde bij mijn levensstijl, dacht ik. Pas toen mensen om me heen doodgingen of verslaafd raakten, begon er een lampje te branden.

Een gewoonte kan ook ineens omslaan. In de coronatijd nam mijn gebruik enorm toe. Vooral cocaïne. Voor ik het wist gebruikte ik dagelijks, lag ik veel in bed met pijn in mijn hele lichaam en was mijn neus opgezet van het snuiven. Het was een kwestie van leven of dood geworden.

7. Aanleg en kwetsbaarheid

Niet iedereen die gebruikt, raakt verslaafd. Sommige mensen zijn kwetsbaarder. Verslaving komt vaker voor als het in de familie zit, als je op jonge leeftijd begint met gebruiken, en bij mensen met psychische klachten zoals angst, somberheid of ADHD.

Bij mij begon het al als kind. Op de camping kon ik hele dagen in de speelhal hangen en al mijn geld in de kasten gooien. Later werden dat gokkasten in het casino, waar het geld heel snel op was. Het gevoel van de gok zat er vroeg in.

Waarom zie je niet dat je verslaafd raakt?

Je ziet het niet omdat het langzaam gaat en omdat je hersenen het gebruik goedpraten. Zolang je werkt, je rekeningen betaalt en vrienden hebt, voelt het niet als een probleem. Maar functioneren betekent niet dat er niets aan de hand is.

Let op deze signalen:

• Je gebruikt vaker of meer dan je van plan was.
• Je hebt meer nodig voor hetzelfde effect.
• Je voelt je onrustig, prikkelbaar of somber als je niet gebruikt.
• Je verzwijgt of bagatelliseert hoeveel je gebruikt.
• Geld, werk of relaties lijden eronder, en toch ga je door.

Herken je hier meerdere punten in? Lees dan hoe je een verslaving herkent.

Wat kost een verslaving je?

Een verslaving kost je geld, gezondheid en relaties. Elke euro gaat uiteindelijk naar het middel of de gok. Ik heb mensen al hun geld zien verliezen in het casino en anderen hun spaargeld zien opsnuiven. Je kunt in een paar uur je hele leven overhoop gooien. En als het niet financieel is, dan zijn het wel de problemen eromheen: ruzie, eenzaamheid, schaamte en een lichaam dat het opgeeft.

Hoe doorbreek je een verslaving?

Je doorbreekt een verslaving door eerlijk te erkennen dat je het niet meer onder controle hebt en daarna hulp te zoeken. Alleen lukt het zelden. Welke reden je ook hebt voor je gebruik, het is geen reden om door te gaan. Je kunt leren anders met je problemen om te gaan.

1. Erken het probleem. Kijk eerlijk naar jezelf en geef toe dat het gebruik niet meer onder controle is.
2. Praat erover. Met je huisarts, een vriend, een familielid of met ons. Je hoeft dit niet alleen te doen.
3. Ken je triggers. Welke mensen, plekken en gevoelens zetten je aan tot gebruik? Soms betekent dat afstand nemen van je oude vriendenkring. Bekijk de meest voorkomende triggers.
4. Vul de leegte. Sporten, nieuwe mensen ontmoeten, een hobby. Hoe meer tijd je hebt om te piekeren, hoe groter je problemen lijken.
5. Zoek professionele hulp. Soms is een verslaving te sterk om zonder begeleiding te stoppen. Verslavingszorg of een kliniek geeft structuur, therapie en medische begeleiding.

Belangrijk voor je veiligheid: ben je afhankelijk van alcohol, GHB, benzodiazepines (slaap- en kalmeringsmiddelen) of opiaten? Stop dan nooit plotseling. Afbouwen gebeurt onder begeleiding van je huisarts of een verslavingsarts, omdat er zware ontwenning, insulten of een delier kunnen optreden. Bij acuut gevaar bel je 112.

Voor mij veranderde alles toen ik de juiste mensen om me heen verzamelde. Er kwam iemand in mijn leven voor wie ik wilde veranderen, en dat heb ik gedaan. Ik ging dagelijks sporten, maakte nieuwe vrienden en loste mijn schulden op. Waar ik vroeger mezelf opsloot, sta ik nu op dansfeesten door heel Nederland.

Waar vind je hulp bij een verslaving?

De eerste stap is meestal je huisarts. Die kan je doorverwijzen naar verslavingszorg. Professionele verslavingszorg valt meestal onder de basisverzekering, via een verwijzing van je huisarts (let op je eigen risico). Op Jellinek vind je ook betrouwbare informatie en zelftests.

Herken je je eigen patroon in een van de oorzaken hierboven? Dan is dit een goed moment om erover te praten. Laat je gegevens achter en Ilja Reiman of ik bellen je terug voor een gratis gesprek. Wij zijn geen kliniek. We zoeken samen uit of de huisarts, verslavingszorg, een kliniek of een interventie het best bij je past. Wil je eerst weten wat je nu zelf kunt doen? Lees ik ben verslaafd, wat moet ik doen.

Veelgestelde vragen

Hoe snel ontstaat een verslaving?

Dat verschilt per middel en per persoon. Bij sommige middelen gaat het binnen weken, bij alcohol duurt het vaak jaren. Het verloop is bijna altijd sluipend, waardoor je het zelf pas laat merkt.

Is verslaving erfelijk?

Aanleg speelt mee: als verslaving in je familie voorkomt, loop je meer risico. Maar erfelijkheid is geen lot. Je omgeving, wat je meemaakt en hoe je met stress omgaat, tellen net zo goed mee.

Kun je verslaafd raken zonder drugs of alcohol?

Ja. Gokken, gamen, eten, porno en je telefoon werken op hetzelfde beloningssysteem in je hersenen. Ook daar kun je de controle over verliezen, met dezelfde gevolgen voor geld, relaties en gezondheid.

Moet je eerst een dieptepunt bereiken voordat je kunt stoppen?

Veel mensen stoppen pas als het geld op is en ze met iedereen ruzie hebben. Dat hoeft niet. Hoe eerder je hulp zoekt, hoe minder je kwijtraakt. Als je nu twijfelt, is dat al een goed moment.

Is verslaving een ziekte?

Verslaving wordt gezien als een aandoening van de hersenen: het middel verandert hoe je brein beloning en zelfbeheersing regelt. Dat betekent niet dat je er niets aan kunt doen. Het betekent dat je hulp verdient, net als bij elke andere aandoening.