Inhoud van dit artikel
Met junkiegedrag bedoelen mensen het gedrag dat vaak bij een zware verslaving hoort: liegen, geld lenen of stelen, de schuld bij anderen leggen en afspraken niet nakomen. Het is geen karakterfout, maar een gevolg van verslaving die het denken overneemt. Als iemand herstelt, verdwijnt dit gedrag meestal grotendeels.
Het woord zelf is hard en kwetsend. Wij gebruiken het hier omdat veel mensen erop zoeken, vaak omdat ze iemand van wie ze houden niet meer herkennen. Hieronder lees je wat er achter dat gedrag zit en wat je ermee kunt.
Wat bedoelen mensen met junkiegedrag?
Junkiegedrag is een spreekwoordelijke term voor gedrag waarbij alles draait om het middel, ten koste van mensen en afspraken. Mensen bedoelen er meestal deze vijf dingen mee:
- liegen en dingen verzwijgen;
- stelen, ook van mensen die dichtbij staan;
- steeds geld lenen en niet terugbetalen;
- de schuld afschuiven en geen verantwoordelijkheid nemen;
- niet meer functioneren: overdag slapen, afspraken en werk laten lopen.
Het label zegt weinig over wie iemand is. Het beschrijft wat een verslaving met iemand doet. Daarom is het ook geen goed woord om iemand mee aan te spreken: wie zich weggezet voelt, sluit zich eerder af dan dat hij hulp zoekt.
Waarom gedraagt iemand met een verslaving zich zo?
Een verslaving verandert de hersenen. Het beloningssysteem raakt zo gericht op het middel dat andere dingen, zoals eerlijkheid, relaties en werk, naar de achtergrond verdwijnen. Het deel van de hersenen dat remt en vooruitdenkt, verliest het. Meer daarover lees je in dopamine, drugs en gedrag.
Ook schaamte speelt een grote rol. Veel mensen schamen zich diep voor hun gebruik en verbergen het daarom. Zo ontstaat een kringloop van liegen, schuldgevoel en opnieuw gebruiken om dat gevoel te verdoven. Dat maakt het gedrag niet goed, maar wel begrijpelijk. Lees ook waarom verslaving een ziekte is.
Welke vormen van junkiegedrag zie je het vaakst?
De vormen die naasten het vaakst noemen, zijn liegen, stelen, geld lenen, de schuld afschuiven en niet meer functioneren. Hieronder per vorm wat erachter zit.
Liegen
Liegen is vaak het eerste wat naasten opvalt. Het komt voort uit schaamte en uit de angst dat iemand het middel afpakt. Na een tijd liegen mensen ook tegen zichzelf. Bij cocaïne zie je dit heel vaak; lees meer over coke en liegen. In herstel neemt de behoefte om te liegen af, en kunnen banden met familie en vrienden langzaam herstellen.
Stelen
Op het dieptepunt van een verslaving kan de drang zo groot worden dat iemand steelt, soms van ouders, een partner of zelfs kinderen. Wij horen die verhalen geregeld, en ze zijn voor beide kanten intens verdrietig. Wanneer iemand stopt met gebruiken, valt de geldnood weg en kan iemand vaak weer werken.
Geld lenen
Geld dat je leent aan iemand die actief verslaafd is, zie je meestal niet terug. Het gaat vrijwel altijd naar het middel, ook als er een ander verhaal bij hoort. Vaak heeft iemand bij veel mensen schulden en wordt het overzicht steeds kleiner. Na het stoppen blijven die schulden bestaan; schuldhulpverlening via de gemeente kan dan helpen bij een nieuwe start.
De schuld afschuiven
Bij een verslaving ligt het probleem vaak “altijd bij een ander”: de baas, de partner, de ouders. Dat beschermt tegen de pijnlijke waarheid. In herstel valt het kwartje meestal: iemand ziet in wat zijn eigen gedrag heeft aangericht, neemt weer verantwoordelijkheid en probeert het goed te maken. Dat is een belangrijke stap in herstel.
Niet meer functioneren
Wat er van buiten als luiheid uitziet, is vaak uitputting. Het leven draait om gebruiken en bijkomen. Veel mensen leven ’s nachts, waardoor opstaan en een baan houden bijna onmogelijk worden. Met herstel komt de energie en het ritme meestal terug.
Hoe ga je om met iemand die zich zo gedraagt?
Bescherm eerst jezelf en je geld, en blijf daarna duidelijk en eerlijk tegen de ander. Je kunt de verslaving niet voor iemand oplossen, maar je kunt wel stoppen met dingen die het makkelijker maken.
- Geef geen geld. Ook niet “voor de huur” of “voor eten”. Betaal eventueel zelf een rekening rechtstreeks.
- Zorg voor je eigen veiligheid. Berg waardevolle spullen op en blijf weg als de situatie dreigend wordt. Bij direct gevaar bel je 112.
- Benoem gedrag, geen label. “Je hebt geld uit mijn portemonnee gepakt” werkt beter dan “je bent een junk”.
- Trek grenzen en houd je eraan. Grenzen die je niet naleeft, worden getest.
- Zoek zelf steun. Leven naast een verslaving put je uit. Praat erover met iemand die je vertrouwt.
Meer praktische tips lees je in hoe je iemand helpt die verslaafd is en, als het om je partner gaat, in een relatie met een cokegebruiker.
Kan iemand met junkiegedrag weer veranderen?
Ja. Het gedrag hangt sterk samen met actief gebruik, en wordt minder als iemand stopt en aan herstel werkt. Het kost tijd om vertrouwen terug te winnen, maar veel mensen in herstel worden weer betrouwbare ouders, partners, collega’s en vrienden.
Wil iemand zelf geen hulp, dan kan een interventie helpen: een voorbereid gesprek met naasten en een specialist, met als doel dat iemand hulp accepteert. Lees wat een interventie inhoudt.
Waar vind je hulp?
Worstel je zelf met een verslaving, dan is je huisarts de eerste stap. Professionele verslavingszorg valt meestal onder de basisverzekering, via een verwijzing van je huisarts (let op je eigen risico). Als naaste kun je anoniem advies krijgen bij Jellinek.
Schrijf vandaag op welk gedrag je ziet en welke grens je wilt trekken. Daarmee heb je iets concreets in handen. Wil je dat met iemand doornemen? Vraag een gratis gesprek aan. Na je aanvraag bellen we je terug. Je vertelt wat er speelt, ook als het gaat om liegen of stelen door iemand van wie je houdt, en wij kijken met je welke stap past: de huisarts, verslavingszorg, steun voor jezelf of een interventie met interventiespecialist Ilja Reiman. Wij zijn geen kliniek; het gesprek is gratis en vrijblijvend.
Veelgestelde vragen
Is junkiegedrag hetzelfde als verslaving?
Nee. Verslaving is de aandoening; het gedrag is een gevolg ervan. Niet iedereen met een verslaving liegt of steelt, en het gedrag kan veranderen als iemand herstelt.
Moet ik geld lenen aan iemand die verslaafd is?
Liever niet. De kans is groot dat het geld naar het middel gaat en je het niet terugziet. Wil je helpen, betaal dan zelf een concrete rekening of bied hulp bij het vinden van zorg.
Hoe herken ik of iemand liegt over gebruik?
Let op verhalen die niet kloppen, verdwenen geld, plotselinge stemmingswisselingen en geheimzinnigheid rond de telefoon. Zeker weten doe je het zelden. Benoem wat je ziet, zonder te beschuldigen.
Wat als ik me niet meer veilig voel bij die persoon?
Je veiligheid gaat voor. Neem afstand, zoek steun bij mensen om je heen en bel bij direct gevaar 112. Ook Veilig Thuis kan je adviseren als je thuis niet veilig bent.
