Inhoud van dit artikel
Verslaving is een aandoening waarbij je de controle verliest over het gebruik van een middel of over bepaald gedrag, en ermee doorgaat ondanks de schade. Er zijn twee kanten: fysieke afhankelijkheid, waarbij je lichaam gewend is aan het middel, en psychische afhankelijkheid, waarbij je hoofd het nodig heeft om je goed te voelen.
Ik ben zelf ruim twintig jaar verslaafd geweest, dus ik weet hoe het voelt en ook hoe je eruit komt. Hieronder leg ik uit wat verslaving is, hoe je het herkent en wat je eraan kunt doen.
Wat betekent verslaving?
Verslaving betekent dat iets sterker is geworden dan jijzelf. Je wilt minderen of stoppen, maar het lukt niet. Het kan gaan om middelen, zoals alcohol, drugs, medicijnen of nicotine. Maar ook om gedrag, zoals gokken, gamen, eten, seks of je telefoon.
Artsen spreken tegenwoordig vaak van een “stoornis in het gebruik van middelen”. Daarbij kijken ze naar signalen als controleverlies, sterke drang, doorgaan ondanks problemen, steeds meer nodig hebben en ontwenningsverschijnselen. Hoe meer van die signalen, hoe ernstiger de verslaving.
Wat is fysieke afhankelijkheid?
Fysieke afhankelijkheid betekent dat je lichaam zich heeft aangepast aan een middel en niet meer normaal functioneert zonder. Dat zie je aan twee dingen:
- Tolerantie: je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect.
- Ontwenning: als je stopt of mindert, krijg je klachten zoals trillen, zweten, hoofdpijn, misselijkheid, onrust en prikkelbaarheid.
Die ontwenning kan heftig zijn. Je lichaam schreeuwt als het ware om het middel. Daardoor is stoppen zo moeilijk, en bij sommige middelen ook gevaarlijk. Meer daarover lees je in ontwenningsverschijnselen: zo kun je ze verminderen.
Belangrijk voor je veiligheid: ben je lichamelijk afhankelijk van alcohol, GHB, benzodiazepines, slaappillen of opiaten? Stop dan nooit plotseling op eigen houtje. Afbouwen gebeurt onder begeleiding van je huisarts of een verslavingsarts, omdat er zware ontwenning, insulten of een delier kunnen optreden. Combineer deze middelen niet: dat kan je ademhaling stilleggen. Bij acuut gevaar bel je 112.
Wat is psychische afhankelijkheid?
Psychische afhankelijkheid betekent dat je hoofd het middel of gedrag nodig heeft om je goed te voelen, stress kwijt te raken of te ontsnappen aan problemen. Het speelt zich af in je gedachten, gevoelens en gewoontes.
Het gaat dan niet alleen om wat je gebruikt, maar vooral om waarom. Veel mensen proberen een leegte, pijn of onrust te vullen. Psychische afhankelijkheid kan net zo sterk zijn als fysieke, of zelfs sterker. Lichamelijke ontwenning is vaak na een paar dagen of weken voorbij. De drang in je hoofd kan nog maanden of jaren opspelen.
| Fysieke afhankelijkheid | Psychische afhankelijkheid | |
|---|---|---|
| Waar speelt het? | In je lichaam | In je hoofd en gedrag |
| Hoe merk je het? | Tolerantie en ontwenningsklachten | Sterke drang, steeds eraan denken, niet zonder kunnen |
| Voorbeelden | Alcohol, GHB, benzo’s, opiaten, nicotine | Coke, gokken, gamen, cannabis, maar ook alle middelen hierboven |
| Hoe lang? | Meestal dagen tot weken | Kan maanden tot jaren terugkomen |
Hoe ontstaat een verslaving?
Een verslaving ontstaat doordat een middel of gedrag je beloningssysteem in de hersenen sterk prikkelt. Je hersenen leren: dit voelt goed, doe het nog eens. Na verloop van tijd veranderen je hersenen zo, dat je het middel nodig hebt om je normaal te voelen. Lees meer in dopamine en verslaving.
Niet iedereen die gebruikt, raakt verslaafd. Erfelijkheid, je jeugd, trauma, stress, psychische problemen zoals ADHD of depressie en je omgeving spelen allemaal mee. Een overzicht vind je in hoe ontstaat een verslaving?
Is verslaving een ziekte?
Ja, verslaving wordt gezien als een aandoening van de hersenen. Mensen vinden je vaak zwak als je verslaafd bent, maar dat klopt niet. Je blijft niet steeds dezelfde fout maken omdat je geen wilskracht hebt, maar omdat je hersenen veranderd zijn. Dat betekent niet dat je geen verantwoordelijkheid hebt. Het betekent wel dat je hulp mag krijgen, net als bij elke andere aandoening. Meer uitleg vind je in is verslaving een ziekte?
Hoe herken je een verslaving?
Je herkent een verslaving aan controleverlies en doorgaan ondanks de gevolgen. Signalen om op te letten:
- je gebruikt vaker of meer dan je van plan was;
- je hebt al eens geprobeerd te stoppen of minderen, zonder succes;
- je denkt er veel aan en hebt sterke trek;
- je gaat door, ook al heb je er problemen door;
- je voelt je niet prettig zonder;
- je verwaarloost werk, relaties of hobby’s;
- je verbergt of liegt over je gebruik.
Twijfel je? Doe dan de simpele test met vijf vragen. Ook op Jellinek vind je zelftests en informatie.
Hoe kom je van een verslaving af?
Je komt van een verslaving af met hulp, een plan en veranderingen in je omgeving. Bijna niemand redt het op wilskracht alleen, en dat hoeft ook niet. De eerste stappen:
- Erken dat er een probleem is en vertel het aan iemand die je vertrouwt.
- Ga naar je huisarts. Die kijkt of je veilig kunt stoppen en verwijst je door.
- Kies een vorm van hulp die bij je past: gesprekken terwijl je thuis woont, een opname of een zelfhulpgroep.
- Neem afstand van mensen en plekken die met je gebruik te maken hebben.
- Bouw een nieuwe dagstructuur op met slaap, beweging en mensen die je goed doen.
Professionele verslavingszorg valt meestal onder de basisverzekering, via een verwijzing van je huisarts (let op je eigen risico). Herken je jezelf of iemand anders in de signalen hierboven, maar weet je niet wat nu? Laat het ons weten, dan bellen Ilja Reiman of ik je terug. Dat eerste gesprek is gratis en verplicht je tot niets. We zijn geen kliniek; we luisteren en wijzen je de weg naar hulp die past.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen gewoonte en verslaving?
Een gewoonte kun je zonder veel moeite doorbreken als je dat wilt. Bij een verslaving lukt dat niet, ook al wil je het echt en heb je er last van. Controleverlies is het grote verschil.
Kun je verslaafd zijn zonder lichamelijke afhankelijkheid?
Ja. Bij gokken, gamen of bijvoorbeeld coke is er vaak weinig lichamelijke ontwenning, maar wel een sterke psychische afhankelijkheid. Dat is net zo goed een verslaving.
Ben je je hele leven verslaafd?
Veel ervaringsdeskundigen, ik ook, blijven alert, omdat de drang in moeilijke periodes kan terugkomen. Maar dat betekent niet dat je je hele leven lijdt. Met de juiste steun leid je een vrij en goed leven.
Kan iedereen verslaafd raken?
In principe wel, maar de kans verschilt per persoon. Erfelijkheid, stress, trauma en psychische problemen vergroten het risico. Ook hoe jong je begint, speelt mee.
